Nhân 72 năm Hiệp định đình chỉ chiến sự và Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị Genève về Đông Dương, 20–21 tháng 7 năm 1954 – 20–21 tháng 7 năm 2026
Ngày 21 tháng 7 năm 1954, Hội nghị Genève công bố bản Tuyên bố cuối cùng về việc lập lại hòa bình ở Đông Dương. Những văn kiện được ký kết tại Genève đã chấm dứt cuộc chiến giữa quân đội Liên hiệp Pháp và lực lượng Việt Minh, đồng thời thiết lập một giới tuyến quân sự tạm thời gần vĩ tuyến 17.
Nhưng hòa bình ấy chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian ngắn. Việt Nam sau đó bước vào một cuộc chiến tranh mới, dài hơn, rộng lớn hơn và tàn khốc hơn.
Bảy mươi hai năm sau, chúng ta có thể nhìn lại sự kiện này không phải để mở lại một phiên tòa lịch sử, cũng không phải để phân chia thêm một lần nữa người Việt thành bên thắng và bên thua. Câu hỏi đáng suy ngẫm hơn là:
Nếu sau năm 1954, hai miền Việt Nam không dùng quân sự để giải quyết sự khác biệt chính trị, mà cùng tồn tại và phát triển theo hai mô hình đã lựa chọn, liệu đó có thể là một con đường tốt hơn cho dân tộc?
1. Genève đã quyết định điều gì?
Điều thường được gọi chung là “Hiệp định Genève năm 1954” thực ra bao gồm nhiều văn kiện khác nhau.
Đối với Việt Nam, văn kiện quân sự quan trọng nhất là Hiệp định đình chỉ chiến sự tại Việt Nam, được ký giữa đại diện Bộ Tổng tư lệnh Quân đội Liên hiệp Pháp và Bộ Tổng tư lệnh Quân đội Nhân dân Việt Nam.
Hiệp định quy định việc ngừng bắn, tập kết lực lượng, trao trả tù binh, thành lập một khu phi quân sự và tổ chức cơ chế quốc tế giám sát việc thi hành.
Một Ủy ban Quốc tế Giám sát và Kiểm soát được thành lập, gồm Ấn Độ, Canada và Ba Lan. Cấu trúc này phản ánh chính thế giới Chiến tranh Lạnh: Canada gần gũi với khối phương Tây, Ba Lan thuộc khối cộng sản, còn Ấn Độ giữ vai trò trung gian.
Hoa Kỳ và Quốc gia Việt Nam không ký Hiệp định đình chiến với tư cách hai bên tham chiến. Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị ngày 21 tháng 7 cũng không phải là một hiệp ước đa phương có chữ ký đầy đủ của tất cả các phái đoàn.
Vì vậy, khi nghiên cứu Genève, cần phân biệt giữa:
- hiệp định quân sự đình chỉ chiến sự;
- Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị;
- các tuyên bố riêng của từng phái đoàn;
- và những cách diễn giải chính trị xuất hiện về sau.
Sự phân biệt này rất quan trọng. Nếu trộn tất cả các văn kiện thành một “hòa ước” duy nhất, chúng ta dễ gán cho Genève những điều mà hội nghị chưa thực sự giải quyết được.
2. Một giới tuyến quân sự tạm thời
Theo thỏa thuận đình chiến, lực lượng Việt Minh tập kết về phía bắc, còn lực lượng Liên hiệp Pháp tập kết về phía nam của một giới tuyến quân sự gần vĩ tuyến 17.
Điều cần nhấn mạnh là giới tuyến này không được xác định như một biên giới quốc gia vĩnh viễn. Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị ghi rõ rằng đường phân giới quân sự không được diễn giải như một ranh giới chính trị hay lãnh thổ.
Nói cách khác, Genève không chính thức tạo ra hai nước Việt Nam độc lập và vĩnh viễn. Nó tạo ra hai vùng tập kết quân sự trong khi chờ một giải pháp chính trị về tương lai của đất nước.
Nhưng chữ tạm thời chứa đựng một vấn đề lớn: tạm thời trong bao lâu, và bằng phương thức nào sự chia cắt sẽ chấm dứt?
Lịch sử sau đó đã trả lời bằng chiến tranh. Tuy nhiên, đó không nhất thiết là câu trả lời duy nhất có thể hình dung.
3. Vấn đề tổng tuyển cử năm 1956
Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị dự kiến tổ chức tổng tuyển cử vào tháng 7 năm 1956, bằng bỏ phiếu kín và dưới sự giám sát quốc tế. Đại diện có thẩm quyền của hai miền được đề nghị bắt đầu tham khảo ý kiến từ tháng 7 năm 1955.
Tuy nhiên, điều khoản này nằm trong Tuyên bố cuối cùng không có chữ ký theo hình thức một hiệp ước thông thường. Quốc gia Việt Nam phản đối giải pháp Genève, còn Hoa Kỳ tuyên bố không tham gia Tuyên bố cuối cùng, dù cam kết không dùng vũ lực để phá hoại các thỏa thuận đình chiến.
Phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa xem tổng tuyển cử là phần thiết yếu của giải pháp Genève. Chính quyền miền Nam cho rằng mình không bị ràng buộc bởi một văn kiện mà họ không chấp thuận, đồng thời nghi ngờ rằng một cuộc bầu cử thật sự tự do có thể được tổ chức trên toàn quốc trong hoàn cảnh lúc đó.
Hai phía vì thế không thống nhất được về điều kiện, cơ chế giám sát hay thẩm quyền tổ chức bầu cử. Cuộc tổng tuyển cử toàn quốc vào năm 1956 đã không diễn ra.
Từ thất bại chính trị ấy, con đường quân sự dần trở lại.
4. Một giả tưởng lịch sử: nếu người Việt đã không chọn chiến tranh?
Từ đây, bài viết bước sang một câu hỏi phản lịch sử.
Phản lịch sử không phải là thay đổi sự thật hay sáng tác một quá khứ thuận theo mong muốn của người viết. Nó là cách đặt câu hỏi: nếu một quyết định quan trọng đã khác đi, những khả năng nào có thể xuất hiện?
Không ai có thể chứng minh rằng Việt Nam chắc chắn sẽ giàu mạnh, dân chủ hay thống nhất trong hòa bình nếu chiến tranh không tiếp diễn. Cũng không ai có thể loại trừ nguy cơ đảo chính, đàn áp, bất ổn, can thiệp nước ngoài hoặc một cuộc chiến bùng nổ muộn hơn.
Nhưng ta vẫn có thể hình dung một khả năng khác:
Hai miền chấp nhận rằng sự thống nhất chưa thể thực hiện ngay, cam kết không thay đổi giới tuyến bằng vũ lực, cùng tồn tại trong một thời gian dài và để tương lai được quyết định bởi sự phát triển, thương lượng và những thay đổi của hoàn cảnh quốc tế.
Trong kịch bản ấy, giới tuyến vẫn là một vết cắt đau đớn. Nhiều gia đình vẫn bị chia lìa. Hai chế độ vẫn có thể tuyên truyền chống nhau và phụ thuộc vào hai khối đối nghịch.
Nhưng người Việt sẽ không phải giết người Việt trong một cuộc chiến kéo dài hơn hai thập niên.
5. Nếu hai miền cạnh tranh bằng phát triển
Miền Bắc có thể tiếp tục xây dựng mô hình xã hội chủ nghĩa và nền kinh tế kế hoạch hóa, với sự hỗ trợ của Liên Xô, Trung Quốc và các nước trong khối cộng sản.
Miền Nam có thể tiếp tục xây dựng một nền kinh tế thị trường với sự hỗ trợ của Hoa Kỳ và các nước phương Tây.
Hai bên vẫn cạnh tranh, nhưng thay vì tranh giành từng ngọn đồi bằng pháo binh, họ có thể phải trả lời trước dân chúng bằng những kết quả cụ thể:
- Người dân ở đâu có mức sống cao hơn?
- Trẻ em ở đâu được học hành tốt hơn?
- Hệ thống y tế nào chăm sóc người nghèo tốt hơn?
- Nơi nào bảo vệ quyền tự do và phẩm giá con người tốt hơn?
- Mô hình nào tạo ra nhiều khoa học gia, kỹ sư và doanh nghiệp hơn?
- Chính quyền nào sửa chữa sai lầm nhanh hơn?
Cạnh tranh hòa bình không bảo đảm rằng một trong hai miền sẽ trở thành thiên đường. Cả hai chính thể đều có những yếu kém nội tại và đều chịu ảnh hưởng mạnh của các cường quốc bảo trợ.
Nhưng cạnh tranh bằng trường học, bệnh viện và năng suất lao động vẫn nhân đạo hơn cạnh tranh bằng bom đạn, hầm chông và những nghĩa trang kéo dài đến tận chân trời.
Qua thời gian, hai miền cũng có thể duy trì một số quan hệ dân sự: trao đổi thư từ, đoàn tụ gia đình, thương mại giới hạn, hợp tác chống thiên tai hoặc từng bước giảm căng thẳng.
Khi thế giới thay đổi, một hình thức liên bang, liên hiệp, chung sống lâu dài hoặc thống nhất bằng thương lượng có thể trở thành khả thi. Không con đường nào trong số đó chắc chắn thành công. Nhưng tất cả đều để lại nhiều cơ hội sống hơn chiến tranh.
6. Đức, Triều Tiên và Việt Nam: ba số phận khác nhau
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Đức, Triều Tiên và Việt Nam đều trở thành những quốc gia bị chia cắt trong cuộc đối đầu giữa hai khối. Tuy nhiên, số phận của họ rất khác nhau.
Triều Tiên: chiến tranh nhưng không thống nhất
Chiến tranh Triều Tiên từ năm 1950 đến năm 1953 là một cuộc chiến thừa sống thiếu chết, có sự tham chiến trực tiếp hoặc gián tiếp của nhiều cường quốc.
Cuộc chiến kết thúc bằng một thỏa thuận đình chiến, không phải một hiệp ước hòa bình. Về pháp lý và quân sự, hai miền vẫn ở trong trạng thái đối đầu. Bán đảo Triều Tiên ngày nay vẫn bị chia cắt, với nguy cơ xung đột luôn hiện diện.
Vì vậy, Triều Tiên không phải là một ví dụ về hai miền tự nguyện chung sống hòa bình. Nó là lời cảnh báo rằng chiến tranh có thể giết hàng triệu người mà vẫn không giải quyết được vấn đề thống nhất.
Việt Nam: thống nhất bằng chiến thắng quân sự
Việt Nam là trường hợp sự chia cắt cuối cùng được chấm dứt bằng thắng lợi quân sự của một phía.
Đất nước thống nhất về lãnh thổ vào năm 1975, nhưng phải gánh chịu hậu quả của nhiều thập niên chiến tranh: hàng triệu người chết, bị thương hoặc mất tích; cơ sở vật chất bị tàn phá; gia đình ly tán; những làn sóng người rời bỏ quê hương; và những vết thương tinh thần kéo dài qua nhiều thế hệ.
Thống nhất là một kết quả lịch sử có thật. Nhưng cái giá của phương thức thống nhất ấy cũng là một sự thật không nên bị che khuất.
Nước Đức: thoát hiểm trong đường tơ kẽ tóc
Nước Đức thường được xem là trường hợp may mắn nhất, bởi Đông Đức và Tây Đức đã thống nhất năm 1990 mà không phải tiến hành một cuộc chiến tranh mới giữa hai miền.
Tuy nhiên, con đường ấy không hề an toàn.
Berlin là một trong những mặt trận nguy hiểm nhất của Chiến tranh Lạnh. Phong tỏa Berlin năm 1948–1949, việc dựng Bức tường Berlin năm 1961 và cuộc đối đầu xe tăng tại Checkpoint Charlie cho thấy thành phố có thể trở thành điểm phát hỏa của một cuộc chiến giữa Hoa Kỳ và Liên Xô.
Xe tăng Mỹ và Liên Xô từng đứng đối diện nhau ở khoảng cách rất gần. Phía sau họ là lực lượng của NATO và Khối Warszawa, cùng kho vũ khí hạt nhân có khả năng hủy diệt phần lớn châu Âu.
Chỉ một phát súng do hiểu lầm cũng có thể dẫn tới chiến tranh quy ước, rồi leo thang thành chiến tranh nguyên tử.
Điều giúp ngăn thảm họa không hẳn là lòng tin giữa hai bên. Trái lại, đó phần nào là nỗi sợ chung về một cuộc chiến không thể có người chiến thắng. Những nhà lãnh đạo ở Washington và Moskva hiểu rằng nếu vũ khí hạt nhân được sử dụng, cả hai khối và hàng triệu thường dân sẽ cùng bị hủy diệt.
Khi chế độ cộng sản Đông Âu sụp đổ, Bức tường Berlin mở cửa và Liên Xô dưới thời Mikhail Gorbachev không dùng quân đội để đàn áp sự thay đổi, cơ hội thống nhất mới xuất hiện.
Đông Đức và Tây Đức ký hiệp ước thống nhất, trong khi hai nước Đức cùng bốn cường quốc Hoa Kỳ, Liên Xô, Anh và Pháp thương lượng Hiệp ước Hai Cộng Bốn để giải quyết quy chế quốc tế của nước Đức.
Người Đức đã chờ bốn mươi lăm năm. Sau cùng, hoàn cảnh lịch sử thay đổi và sự thống nhất được thực hiện bằng chính trị, ngoại giao và sự đồng thuận, thay vì bằng xe tăng vượt qua Bức tường Berlin.
Hình ảnh những xe thiết giáp từng chuẩn bị cho một cuộc đại chiến sau đó bị cắt ra làm sắt vụn mang một ý nghĩa sâu sắc. Những cỗ máy được chế tạo để giết người cuối cùng mất đi khả năng giết người.
Có lẽ đó là những đống sắt vụn đẹp nhất của thế kỷ XX.
7. Cái giá của con đường quân sự
Không có một con số thương vong duy nhất được mọi nguồn sử liệu chấp nhận. Các thống kê khác nhau tùy thời gian được tính, cách phân loại quân nhân và thường dân, cũng như tình trạng thiếu hồ sơ trong chiến tranh.
Tuy nhiên, không có tranh luận nghiêm túc nào phủ nhận rằng hàng triệu người Việt Nam đã chết, bị thương hoặc mất tích trong những thập niên xung đột.
Mỗi sinh mạng ấy không chỉ là một đơn vị trong bảng thống kê.
Trong số họ có thể đã có những nhà khoa học, bác sĩ, kỹ sư, nghệ sĩ và doanh nhân xuất chúng. Có thể Việt Nam đã mất những con người mang khả năng của một Bill Gates hay một Elon Musk trước khi họ kịp bước vào giảng đường, phòng thí nghiệm hoặc xưởng chế tạo đầu tiên.
Nhưng giá trị của một đời người không tùy thuộc vào việc người ấy có trở thành thiên tài hay không.
Đất nước còn mất những người cha chưa kịp thấy con trưởng thành, những người mẹ chưa kịp trở về nhà, những thầy giáo chưa kịp đứng lớp, những người nông dân chưa kịp gặt mùa lúa kế tiếp và những đứa trẻ chưa bao giờ có cơ hội biết mình có thể trở thành ai.
Chiến tranh không chỉ giết những gì đang hiện hữu. Nó còn giết những tương lai chưa kịp thành hình.
Một phần rất lớn tài nguyên, trí tuệ và sức lao động của cả hai miền đã được đưa vào chiến tranh. Nếu chỉ một phần trong số đó được dành cho trường học, bệnh viện, đại học, giao thông, công nghiệp và nghiên cứu, lịch sử phát triển của Việt Nam có thể đã rất khác.
Ta không thể biết Việt Nam sẽ giàu hơn bao nhiêu hoặc tiến xa đến đâu. Nhưng ta có thể biết rằng một em bé được sống, một người trẻ được học và một thành phố không bị ném bom đều tạo ra nhiều khả năng hơn một nghĩa trang.
8. Bài học dành cho tương lai
Lịch sử không thể quay lại năm 1954 để thử một con đường khác. Không ai hôm nay phải chịu những áp lực, nỗi sợ và sự thiếu thông tin giống hệt những người đã đưa ra quyết định lúc ấy.
Vì thế, mục đích của việc đặt câu hỏi phản lịch sử không phải để kết án một thế hệ bằng sự hiểu biết của thế hệ đến sau.
Mục đích là trao cho tương lai một câu hỏi mà mọi nhà lãnh đạo phải trả lời trước khi đưa dân tộc vào chiến tranh:
Chúng ta đã thực sự đi hết mọi con đường hòa bình hay chưa?
Có một câu nói được lưu truyền dưới nhiều hình thức:
“Chiến tranh được quyết định bởi những người biết mặt nhau trên bàn hội nghị. Giết nhau trên chiến trường là do những người không hề biết mặt nhau.”
Những người lãnh đạo có thể biết tên, khuôn mặt và lập trường của nhau. Nhưng ngoài chiến trường, những thanh niên chưa từng gặp nhau lại được lệnh xem nhau như kẻ thù.
Trong chiến tranh Việt Nam, bi kịch ấy còn đau đớn hơn: nhiều người ở hai chiến tuyến cùng nói một ngôn ngữ, cùng ăn một thứ cơm, cùng nhớ những câu ca dao và có khi còn có họ hàng ở phía bên kia.
Họ không có mối thù cá nhân. Nhưng ý thức hệ, quyền lực và sự đối đầu của các cường quốc đã đặt súng vào tay họ.
Nhìn lại Genève sau 72 năm, có lẽ bài học quan trọng nhất không phải là bên nào đã thắng cuộc tranh luận pháp lý hay quân sự.
Bài học là một dân tộc không nhất thiết phải giải quyết mọi chia rẽ ngay lập tức bằng vũ lực. Đôi khi, chấp nhận cùng tồn tại, kiên nhẫn chờ hoàn cảnh thay đổi và để đời sống của người dân kiểm nghiệm các mô hình chính trị có thể là lựa chọn khó khăn hơn, nhưng nhân đạo hơn.
Triều Tiên đã dùng chiến tranh nhưng không thống nhất. Việt Nam đã thống nhất bằng chiến tranh và phải trả một cái giá khủng khiếp. Nước Đức đã thoát khỏi chiến tranh trong đường tơ kẽ tóc, chờ đến khi Chiến tranh Lạnh kết thúc rồi thống nhất bằng thương lượng.
Ba dân tộc, ba số phận, nhưng cùng để lại một câu hỏi:
Một quốc gia có nhất thiết phải thống nhất ngay bằng mọi giá, hay đôi khi biết chờ đợi cũng là một hình thức của lòng yêu nước?
Sức mạnh lớn nhất của một quốc gia không chỉ nằm ở khả năng chiến thắng một cuộc chiến. Nó còn nằm ở trí tuệ để tránh một cuộc chiến khi vẫn còn những con đường khác.
Giới tuyến gần vĩ tuyến 17 đã biến mất khỏi bản đồ. Nhưng bài học của nó vẫn còn.
Thế hệ tương lai của Việt Nam không thể thay đổi quá khứ. Nhưng họ có thể quyết định rằng sẽ không bao giờ để những khác biệt chính trị một lần nữa biến hàng triệu người chưa từng biết mặt nhau thành kẻ thù.
No comments:
Post a Comment