Năm 1976, sau khi chiến tranh kết thúc và đất nước thống nhất, Sài Gòn chính thức bị đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh. Trên giấy tờ hành chính, tên mới ấy đã tồn tại gần nửa thế kỷ. Nhưng trong đời sống hằng ngày, trong ký ức, trong thơ ca, âm nhạc, thương hiệu và trong cộng đồng người Việt khắp thế giới, cái tên Sài Gòn vẫn tiếp tục sống.
Điều đó đặt ra một câu hỏi thú vị: tại sao sau gần 50 năm, một cái tên đã bị thay thế trên bản đồ hành chính vẫn không biến mất?
Câu trả lời, theo tôi, nằm ở ba khía cạnh: ngôn ngữ, văn hóa và lịch sử.
Một cái tên có sức mạnh ngôn ngữ
Về mặt ngôn ngữ, “Sài Gòn” có một lợi thế rất tự nhiên. Nó chỉ gồm hai âm tiết: ngắn, gọn, dễ gọi, dễ nhớ, dễ đi vào lời nói hằng ngày.
Trong khi đó, “Thành phố Hồ Chí Minh” là một tên gọi dài. Nó phù hợp với văn bản hành chính, con dấu, giấy tờ, đơn từ. Nhưng trong giao tiếp tự nhiên, người dân thường chọn cách nói ngắn hơn.
Tên Sài Gòn còn sống trong những cách nói rất đời thường: “đi vô Sài Gòn”, “lên Sài Gòn”, “mưa Sài Gòn”, “người Sài Gòn”. Nó sống trong cả những tiếng rao bình dân từng vang trên đường phố: “Bánh mì Sài Gòn, đặc ruột thơm bơ, bánh mì Sài Gòn, một ngàn một ổ...”
Những câu nói ấy không cần văn bản hành chính nào bảo chứng. Chúng được truyền từ miệng người này sang miệng người khác, từ miền Nam lan ra cả miền Bắc, như một bằng chứng rằng cái tên Sài Gòn đã đi sâu vào đời sống ngôn ngữ của người Việt.
Ít ai trong đời sống thường ngày nói một cách tự nhiên rằng: “Tôi vào Thành phố Hồ Chí Minh.”
Ngôn ngữ có quy luật riêng của nó. Người dân luôn có khuynh hướng chọn những từ ngắn, dễ phát âm và giàu cảm xúc. Đặc biệt, người miền Nam lại càng có thói quen nói gọn, nói nhẹ, nói nhanh. Vì vậy, “Sài Gòn” vẫn tiếp tục được dùng, không phải vì một phong trào nào, mà vì nó thuận miệng và thân thuộc.
Hầu hết tên các thành phố lớn ở Việt Nam cũng rất ngắn: Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, Cần Thơ, Mỹ Tho, Biên Hòa, Vũng Tàu, Hải Phòng. Trong dòng chảy ấy, “Sài Gòn” là một cái tên rất Việt Nam, rất tự nhiên.
Một cái tên sống trong văn hóa
Một cái tên không chỉ để định vị trên bản đồ. Nó còn là âm thanh của ký ức.
“Sài Gòn” xuất hiện trong âm nhạc, trong thơ ca, trong văn chương, trong lời nói thân mật của nhiều thế hệ. Người ta hát:
Sài Gòn đẹp lắm, Sài Gòn ơi! Sài Gòn ơi!
Người ta nhớ câu thơ:
Nắng Sài Gòn em đi mà chợt mát...
Những câu hát, câu thơ ấy không chỉ gọi tên một thành phố. Chúng gọi dậy một không gian văn hóa: nắng, mưa, hàng cây, con đường, quán cà phê, trường học, tiếng xe, tiếng rao, những buổi chiều và những mối tình đã xa.
Trong nghệ thuật, không phải cái tên nào cũng có thể đi vào lòng người. Một cái tên có thể được in trên giấy tờ, nhưng để trở thành thi ca thì nó phải có nhạc tính. “Sài Gòn” có điều đó. Nó mềm, ngắn, có âm vang riêng. Nó có thể đứng trong một câu thơ, một câu hát, một lời nhắn, một tiếng gọi.
Ngược lại, “Thành phố Hồ Chí Minh” mang tính hành chính nhiều hơn. Nó là tên của văn bản, của địa chỉ, của đơn từ. Nó khó trở thành một hình tượng thi ca tự nhiên.
Không phải ngẫu nhiên mà rất nhiều thương hiệu vẫn dùng tên Sài Gòn: Bia Sài Gòn, Saigon Co.op, Saigontourist, Saigon Newport, Saigon Times, Saigon Centre. Thương hiệu luôn chọn những cái tên có sức nhận diện mạnh. Và trong thị trường, cái tên “Sài Gòn” vẫn có sức sống rất lớn.
Ở hải ngoại cũng vậy. Nơi nào có đông người Việt, người ta gọi là Little Saigon. Không ai gọi là Little Ho Chi Minh City. Điều đó cho thấy “Sài Gòn” không chỉ là tên của một thành phố, mà còn là tên của một cộng đồng ký ức.
Một cái tên gắn với lịch sử
Sài Gòn còn gắn liền với một danh xưng mà nhiều người Việt vẫn tự hào: Hòn ngọc Viễn Đông.
Dù nhìn từ phía nào của lịch sử, khó ai phủ nhận rằng Sài Gòn từng là một đô thị đặc biệt của Đông Nam Á. Người Pháp đã xây dựng Sài Gòn với tham vọng tạo nên một Paris nhỏ ở phương Đông. Thành phố có Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Trung tâm, Dinh Norodom, Sở thú, viện bảo tàng, trường học, đại lộ thẳng tắp, hàng cây hai bên đường và những công viên mát mẻ.
Sài Gòn không chỉ là một trung tâm hành chính. Nó là một đô thị có phong cách: cởi mở, năng động, thanh lịch, pha trộn Đông và Tây, truyền thống và hiện đại.
Khi nói “Sài Gòn là Hòn ngọc Viễn Đông”, người ta không nói về một quyết định hành chính. Người ta nói về một hình ảnh lịch sử, một thời kỳ đô thị hóa, một giấc mơ phương Đông mang bóng dáng Paris.
Vì thế, đổi tên Sài Gòn không chỉ là đổi tên một thành phố. Nó còn là thay thế một biểu tượng lịch sử bằng một tên gọi chính trị.
Những lần đổi tên trong lịch sử
Việc đổi tên thành phố không phải là chuyện hiếm. Trên thế giới, nhiều thành phố từng bị đổi tên vì lý do chính trị. St. Petersburg từng thành Leningrad, rồi sau đó trở lại St. Petersburg. Stalingrad sau này thành Volgograd.
Ở Việt Nam, Thăng Long cũng từng được đổi thành Hà Nội dưới triều Nguyễn. Quyết định ấy cũng có yếu tố chính trị, vì tên Thăng Long gắn với các triều đại cũ như Lý, Trần, Lê. Nhưng tên Hà Nội cuối cùng được xã hội chấp nhận khá rộng rãi. Ngày nay, Thăng Long vẫn sống như một biểu tượng lịch sử, còn Hà Nội sống như tên gọi hành chính và văn hóa hiện đại. Hai cái tên không loại trừ nhau.
Trường hợp Sài Gòn thì khác. Sau gần 50 năm, tên hành chính mới vẫn chưa thay thế được tên cũ trong đời sống tự nhiên. Trên giấy tờ là Thành phố Hồ Chí Minh, nhưng trong lời nói, trong thương hiệu, trong âm nhạc, trong ký ức và trong cộng đồng người Việt hải ngoại, cái tên Sài Gòn vẫn tiếp tục hiện diện.
Điều đó cho thấy một sự thật đơn giản: một cái tên không chỉ sống nhờ quyền lực. Nó sống nhờ sự chấp nhận của con người.
Tên hành chính và tên trong lòng người
Có những cái tên được đặt bằng nghị quyết. Có những cái tên được giữ lại bằng ký ức.
Thành phố Hồ Chí Minh là tên hành chính. Sài Gòn là tên văn hóa, tên lịch sử, tên của đời sống thường ngày.
Đối với nhiều người sinh ra và lớn lên ở miền Nam trước năm 1975, Sài Gòn là tuổi thơ, là trường học, là con đường, là buổi trưa nắng, là cơn mưa bất chợt, là một thế giới đã mất nhưng chưa bao giờ thật sự rời xa.
Ngay cả nhiều người sinh sau năm 1975 cũng vẫn nói “Sài Gòn” trong đời sống hằng ngày. Với họ, đó không phải là một tuyên bố chính trị. Đó đơn giản là cách gọi tự nhiên nhất.
Ngôn ngữ đôi khi trung thực hơn khẩu hiệu. Người dân gọi một nơi bằng cái tên mà họ cảm thấy gần gũi. Và khi hàng triệu người vẫn tiếp tục nói “Sài Gòn”, điều đó tự nó đã là một bằng chứng văn hóa.
Một ngày nào đó
Lịch sử luôn vận động. Có những quyết định hành chính có thể thay đổi tên một thành phố trong một ngày. Nhưng để thay đổi ký ức của con người thì cần nhiều hơn thế.
Gần 50 năm đã trôi qua. Cái tên Sài Gòn vẫn không biến mất. Nó vẫn có mặt trong câu hát, câu thơ, thương hiệu, biển hiệu, lời nói hằng ngày và trong trái tim của nhiều thế hệ người Việt.
Sài Gòn không chỉ sống trong tên đường, bài hát hay thương hiệu. Nó còn sống trong giọng nói miền Nam, trong tiếng “dạ” rất nhẹ, trong cách người ta gọi nhau bằng anh, chị, cô, chú, trong sự mềm mại của một nền văn hóa đô thị vừa lịch sự vừa gần gũi
Có lẽ một ngày nào đó, thành phố ấy sẽ chính thức lấy lại tên Sài Gòn. Nếu điều đó xảy ra, đó không phải là đặt lại một cái tên mới. Đó chỉ là sự trở về của một cái tên chưa bao giờ thật sự mất.
Sài Gòn vẫn là Sài Gòn.
No comments:
Post a Comment