Bài viết này phân tích quan hệ Mỹ–Trung từ bước ngoặt năm 1972, vai trò chiến lược của Đài Loan, sự trỗi dậy của phong trào MAGA, và góc nhìn của các quốc gia Đông Nam Á trong cuộc cạnh tranh quyền lực giữa Washington và Bắc Kinh.
1. Từ Thông Cáo Thượng Hải 1972: Khi Đồng Minh Nhỏ Bị Đặt Lên Bàn Cờ Lớn
Năm 1972, chuyến đi của Tổng thống Richard Nixon sang Trung Quốc đã mở ra một chương mới trong quan hệ Mỹ–Trung. Với Thông cáo Thượng Hải, Hoa Kỳ công nhận chỉ có một nước Trung Hoa ở hai bên eo biển Đài Loan, và Mỹ “không thách thức” lập trường đó. Đồng thời, Washington nhấn mạnh mong muốn vấn đề Đài Loan được giải quyết bằng phương pháp hòa bình.[1]
Từ góc nhìn chiến lược của người Mỹ, đây là một nước cờ lớn nhằm chia rẽ Trung Quốc với Liên Xô, làm nghiên cán cân quyền lực về phía mình trong giai đoạn chiến tranh Lạnh. Nhưng từ góc nhìn của Việt Nam Cộng Hòa và Đài Loan, đó là một cú xoay trục đau đớn. Khi một siêu cường và đồng minh thay đổi ưu tiên, những đồng minh nhỏ có thể bị trao đổi trên bàn cờ mặc cả theo quyền lợi của các nước lớn.
Người Việt từng sống qua giai đoạn đó khó tránh khỏi cảm giác lịch sử nhại cảm: khi quyền lợi chiến lược của nước lớn thay đổi, lời hứa với nước nhỏ sẽ trở nên mong manh và không còn có giá trị gì. Đó là lý do mỗi khi Mỹ và Trung Quốc gặp nhau, nhiều người Việt không chỉ nghe những tuyên bố ngoại giao mà còn nhớ lại những đau đớn của những vết thương cũ.
2. Taiwan Relations Act: Miếng Băng Keo Sau Vết Dao?
Sau khi Hoa Kỳ chính thức chuyển công nhận ngoại giao từ Đài Bắc sang Bắc Kinh năm 1979, Quốc hội Mỹ thông qua Taiwan Relations Act. Đạo luật này duy trì quan hệ không chính thức giữa Mỹ và Đài Loan, cho phép Mỹ cung cấp vũ khí phòng thủ, và xem hòa bình, ổn định ở Tây Thái Bình Dương là lợi ích của Hoa Kỳ.[2]
Với nhiều nhà phân tích, đạo luật này là nền tảng giúp duy trì hòa bình ở eo biển Đài Loan trong nhiều thập niên. Nhưng với những ai từng chứng kiến số phận của miền Nam Việt Nam, nó cũng có thể được nhìn như một miếng băng keo dán lên vết thương sau khi bị đồng minh đâm một nhát dao 'thân ái' đau đớn.
Chính sách của Mỹ đối với Đài Loan từ đó đến nay là “strategic ambiguity”, nghĩa là cố tình giữ sự mơ hồ chiến lược. Mỹ không nói rõ sẽ bảo vệ Đài Loan bằng quân sự trong mọi hoàn cảnh, nhưng cũng không để Bắc Kinh nghĩ rằng Mỹ sẽ đứng ngoài một khi có xung đột bằng quân sự. Sự mơ hồ này nhằm làm Trung Quốc phải đoán già đoán non về thái độ của người Mỹ
3. Đài Loan: Hàng Không Mẫu Hạm Không Thể Chìm
Về địa lý chiến lược, Đài Loan nằm ngay cửa ngõ ra Thái Bình Dương của Trung Quốc. Nếu Bắc Kinh kiểm soát hoàn toàn Đài Loan, chuỗi đảo thứ nhất của Mỹ và đồng minh sẽ bị thủng một lỗ rất lớn.
Đài Loan vì thế thường được ví như một “hàng không mẫu hạm không thể chìm”. Nó không chỉ là một hòn đảo. Nó là một điểm khóa của trật tự an ninh ở Tây Thái Bình Dương, nối với Nhật Bản, Nam Hàn, Philippines và toàn bộ chiến lược Ấn Độ–Thái Bình Dương của Mỹ.
Nhưng hôm nay Đài Loan còn quan trọng hơn vì chất bán dẫn. TSMC và ngành công nghiệp chip Đài Loan nằm ở trung tâm của nền kinh tế số toàn cầu. Nếu Đài Loan rơi vào khủng hoảng, thế giới không chỉ chứng kiến một cuộc khủng hoảng quân sự. Nó có thể là một cơn đột quỵ của nền kinh tế công nghệ.
4. Trump, MAGA và Câu Hỏi: Mỹ Còn Muốn Làm Siêu Cường Không?
Điểm mới trong thời đại Trump là cách nhìn thế giới mang tính mặc cả. Trump từng nói Đài Loan cách Mỹ 9.500 dặm nhưng chỉ cách Trung Quốc 68 dặm, và cho rằng Đài Loan nên trả tiền để được Mỹ bảo vệ.[3]
Câu nói đó làm nhiều đồng minh châu Á lo lắng. Nó cho thấy một cách nhìn rất khác với truyền thống hậu Thế chiến II của Mỹ. Thay vì xem liên minh là nền móng của trật tự quốc tế, Trump thường nhìn qua lăng kính chi phí, lợi ích, và thương lượng.
Phong trào MAGA phản ánh tâm trạng thật của một bộ phận lớn người Mỹ: họ mệt mỏi với vai trò cảnh sát toàn cầu. Họ hỏi: tại sao nước Mỹ phải bảo vệ những nơi rất xa, trong khi nhà máy trong nước đóng cửa, biên giới bất ổn, tầng lớp lao động chịu áp lực, và ngân sách quốc phòng cứ phình to?
Đây là mâu thuẫn trung tâm của quyền lực Mỹ hôm nay. Mỹ vẫn rất mạnh, nhưng câu hỏi không chỉ là Mỹ có đủ lực hay không. Câu hỏi sâu hơn là: người Mỹ còn muốn trả giá để duy trì vai trò siêu cường toàn cầu hay không?
5. Chiến Tranh Iran và Điểm Cao Trào Của Quyền Lực Mỹ
Nếu chiến tranh Iran kéo dài, nó có thể trở thành một điểm cao trào trong lịch sử quyền lực Mỹ sau Thế chiến II. Không phải vì Mỹ sẽ suy sụp ngay lập tức, mà vì nó phơi bày giới hạn của một siêu cường phải gánh quá nhiều mặt trận cùng một lúc.
Một mặt, Mỹ muốn kiềm chế Iran, bảo vệ Israel, giữ an ninh năng lượng và bảo vệ đồng USD trong trật tự toàn cầu. Mặt khác, Mỹ cũng phải đối phó với Trung Quốc ở Ấn Độ–Thái Bình Dương, Nga ở châu Âu, và sự chia rẽ trong chính nước Mỹ.
Đây là trạng thái “tiến thoái lưỡng nan” của một đế quốc đang ở đỉnh cao nhưng bắt đầu cảm thấy sức nặng của chính vai trò mình tạo ra.
6. Đông Nam Á: Buôn Bán Với Trung Quốc, Nhưng Muốn Mỹ Ở Lại
Từ góc nhìn Đông Nam Á, câu chuyện phức tạp hơn nhiều. Các nước ASEAN không muốn chọn phe tuyệt đối. Họ cần Trung Quốc vì thương mại, đầu tư, du lịch, nguyên liệu và chuỗi cung ứng. Nhưng họ cũng cần Mỹ như một đối trọng an ninh để không bị Bắc Kinh lấn át.
Một báo cáo của Asia Foundation nhận xét rằng Đông Nam Á muốn một Trung Quốc có vai trò kinh tế, nhưng không muốn một Trung Quốc thống trị; đồng thời khu vực vẫn muốn các bảo đảm an ninh từ Mỹ, nhưng Mỹ cần một chính sách kinh tế mạnh hơn để bổ sung cho chính sách an ninh.[4]
Việt Nam là ví dụ rất rõ. Việt Nam nhập nhiều hàng hóa, máy móc và nguyên liệu từ Trung Quốc, nhưng lại xuất khẩu rất mạnh sang thị trường Mỹ. Việt Nam vừa cần Trung Quốc để sản xuất, vừa cần Mỹ để tiêu thụ. Đó là thế “đi dây” của một quốc gia nằm cạnh người khổng lồ phương Bắc nhưng vẫn muốn được tự chủ, mở cửa ra biển lớn giao tiếp với thế giới
Vì vậy, nhiều nước Đông Nam Á mong Mỹ tiếp tục hiện diện ở Ấn Độ–Thái Bình Dương. Không phải vì họ muốn chiến tranh với Trung Quốc, mà vì họ muốn có sự cân bằng. Khi con gấu tre Trung Quốc quá lớn và quá mạnh mà không có đối trọng, các nước nhỏ sẽ khó thở hơn.
7. Bài Học Từ Việt Nam: Đừng Chỉ Nghe Lời Hứa Của Siêu Cường
Lịch sử Việt Nam dạy một bài học rất đắt: các nước nhỏ phải hiểu rằng siêu cường không có tình bạn vĩnh viễn, chỉ có lợi ích chiến lược thay đổi theo thời gian.
Miền Nam Việt Nam từng tin vào cam kết của Mỹ. Đài Loan cũng từng là đại diện chính thức của Trung Hoa tại Liên Hiệp Quốc. Nhưng khi vị thế trên bàn cờ Chiến tranh Lạnh thay đổi, Washington chọn Bắc Kinh để đối trọng với Moscow thì họ sẽ thí các con tốt nhỏ.
Ngày nay, nếu Mỹ vì lợi ích thương mại, vì MAGA, vì Iran, hoặc vì một thỏa thuận lớn nào đó với Trung Quốc mà tỏ ra 'mềm' hơn trong vấn đề Đài Loan, thì nhiều người châu Á sẽ nhớ lại năm 1972. Không phải vì lịch sử lặp lại y nguyên, mà vì nhịp điệu của quyền lực nghe rất quen.
8. Final Thought: Âm Dương Của Quyền Lực
Trong Đạo học, khi một lực đi đến cực điểm, mầm của lực đối nghịch đã bắt đầu sinh ra. Sau Thế chiến II, Mỹ vươn lên như trung tâm của trật tự thế giới. Nhưng chính vai trò đó cũng tạo ra gánh nặng: căn cứ khắp nơi, đồng minh khắp nơi, chiến tranh khắp nơi, và trách nhiệm khắp nơi.
Trung Quốc thì đi con đường ngược lại. Trong nhiều thập niên, Bắc Kinh ẩn mình, tích lũy sức mạnh kinh tế, học kỹ thuật phương Tây, rồi dần dần bước ra như một đối thủ chiến lược. Cái Yin tĩnh lặng của hôm qua trở thành cái Yang đang mở rộng hôm nay.
Đài Loan nằm giữa hai dòng lực ấy. Đông Nam Á cũng vậy. Các nước nhỏ không điều khiển được thủy triều, nhưng họ có thể học cách đọc gió, giữ thăng bằng, và không đặt toàn bộ số phận của mình vào lời hứa của bất cứ đế quốc nào.
Lịch sử không bao giờ đứng yên. Nó thở, xoay, đổi chiều. Và trong mỗi cuộc gặp giữa các nhà lãnh đạo lớn, số phận của những dân tộc nhỏ đôi khi lại rung lên như chiếc lá lo sợ một cơn bão dữ.
References
- Shanghai Communiqué, February 28, 1972. Columbia University Asia for Educators. https://afe.easia.columbia.edu/ps/china/shanghai_communique.pdf
- Taiwan Relations Act, American Institute in Taiwan. https://www.ait.org.tw/policy-history/taiwan-relations-act/
- Bloomberg Businessweek, “The Donald Trump Interview Transcript,” July 2024. https://www.bloomberg.com/features/2024-trump-interview-transcript/
- The Asia Foundation, “Critical Issues for the United States in Southeast Asia in 2025.” https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2024/10/Critical-Issues-for-the-United-States-in-Southeast-Asia-in-2025.pdf
Signature
Written by David Huynh
No comments:
Post a Comment